Sa e rëndësishme është muzika në zhvillimin e mendjes së fëmijëve?

Muzika i ndihmon fëmijët të mësojnë, të mbajnë mend dhe të lidhen me botën përreth tyre.

“I would teach children music, physics, and philosophy; but most importantly music, for the patterns in music and all the arts are the keys to learning.” – Plato

Në këtë fjali, e cituar shpesh si reflektim mbi fuqinë edukative të muzikës, fshihet një ide që sot mbështetet gjithnjë e më shumë edhe nga shkenca: muzika nuk është vetëm art apo argëtim. Ajo është një sistem tingujsh i ndërtuar në mënyrë që truri ta ndjekë dhe ta mbajë mend. Është një mjet që hyn në kujtesë dhe një mënyrë që njerëzit të lidhen me njëri-tjetrin pa fjalë. Është një gjuhë e ritmit, modeleve dhe lidhjeve.Për një fëmijë, muzika është një nga mënyrat e para për të kuptuar botën. Në të njëjtën kohë, ajo është edhe strukturë edhe përjetim. Para se fëmijët të lexojnë, ata dëgjojnë. Para se të numërojnë, ata mësohen të ndjekin ritme. Para se të flasin me fjali të plota, ata reagojnë ndaj melodisë, përsëritjes, lëvizjes dhe emocionit. Një këngë e thjeshtë mund të bëhet mënyra e parë për të mbajtur mend një fjalë, për të njohur një tingull, për të filluar të kërcejë, për të ndarë një emocion dhe për t’u lidhur me një prind. Sot, neuroshkenca na ndihmon të kuptojmë më qartë atë që njerëzit e kanë ndier prej kohësh: muzika ka një rol të veçantë në zhvillimin e fëmijëve. Ajo nuk qëndron vetëm në vesh. Ndikon në tru, në trup, në gjuhë, në kujtesë dhe në mënyrën si fëmija lidhet me botën. Artikulli i Harvard Medicine Magazine, “How Music Resonates in the Brain”, shpjegon se ekspozimi i menjëhershëm dhe afatgjatë ndaj muzikës mund të bëjë që neuronet të aktivizohen në mënyra të reja, duke ndihmuar në formësimin e rrugëve të komunikimit në tru me kalimin e kohës. Prandaj muzika për fëmijë nuk duhet parë vetëm si zbavitje. Ajo është pjesë e rritjes së tyre. Kur kënga është e thjeshtë, me ritëm të qartë dhe përsëritje, dhe i fton të lëvizin, ajo i ndihmon të mësojnë më lehtë.

Truri i fëmijës nuk dëgjon vetëm muzikë, por krijon edhe lidhje

Kur një fëmijë dëgjon një këngë, truri i tij nuk dëgjon vetëm tinguj. Ai ndjek ritmin, dëgjon ndryshimet në zë dhe ndien emocionin. Kur këndon, duartroket, vallëzon apo përsërit fjalët, përvoja bëhet më e plotë: dëgjimi lidhet me të folurin, të folurit me kujtesën, kujtesa me lëvizjen dhe lëvizja me emocionin. UNICEF, në materialin “How music impacts your baby’s development”, thekson se muzika mund të ketë ndikim të rëndësishëm në trurin e foshnjave. Sipas materialit, një studim nga Institute for Learning & Brain Sciences zbuloi se pasi foshnjat dëgjonin muzikë, korteksi dëgjimor dhe ai prefrontal shfaqnin ndryshime, këto zona lidhen me përpunimin e muzikës dhe të të folurit. Kjo është një pikë kyçe: muzika dhe gjuha nuk janë botë të ndara. Të dyja mbështeten në tingull, ritëm, intonacion, sekuencë dhe kujtesë. Një fëmijë që dëgjon këngë të qarta, ritmike dhe të përshtatshme për moshën po ushtron aftësinë për të dëgjuar me vëmendje. Dhe dëgjimi i vëmendshëm është themel për gjuhën, komunikimin dhe mësimin.

Me muzikë, mësimi mbahet mend më lehtë

Prandaj shumë prej tyre mësojnë alfabetin, numrat, ngjyrat apo kafshët më shpejt me këngë sesa duke i përsëritur thjesht. Kënga e kthen informacionin në diçka që truri e kap më lehtë: ritëm, përsëritje dhe ndjesi. Ka një arsye pse shumë fëmijë mësojnë alfabetin, numrat, ngjyrat, kafshët apo planetët më shpejt përmes këngës sesa përmes përsëritjes së zakonshme. Muzika e vendos informacionin në një formë që truri e do: ritëm, përsëritje dhe emocion. Një fjalë e thënë harrohet lehtë. Një fjalë e kënduar të mbetet në mendje. Një numër i përsëritur duket si detyrë, por në këngë bëhet lojë. Edhe gjërat më të vështira kuptohen më lehtë kur kanë melodi, ritëm dhe lëvizje. Për këtë arsye, studimet tregojnë se muzika mund të ndihmojë edhe aftësi që shkojnë përtej vetë muzikës. Për shembull, studimet tregojnë se fëmijët që mësojnë muzikë dëgjojnë më mirë dhe përmirësohen edhe në të folur. Një studim tregoi se fëmijët që mësuan piano për gjashtë muaj u bënë më të saktë në dallimin e tingujve dhe e kishin më të lehtë të kuptonin fjalë që tingëllojnë njësoj. Në përditshmëri, kjo është e thjeshtë: një këngë e mirë e ndihmon fëmijën të mësojë pa e ndier si detyrë.

Të dëgjosh muzikë ka vlerë, por ta bësh vetë ka edhe më shumë

Një nga pikat më të rëndësishme që del si nga literatura shkencore, ashtu edhe nga materiali i UNICEF-it, është dallimi mes dëgjimit pasiv dhe angazhimit aktiv. Dëgjimi i muzikës mund të ndikojë në tru. Por të bësh muzikë: të këndosh, të duartrokasësh, të luash me instrumente, të vallëzosh, të krijosh ritëm, aktivizon edhe më shumë sisteme njëkohësisht. UNICEF thotë se kur fëmijët bëjnë muzikë, përdorin trupin, gjuhën, mendimin dhe krijimtarinë njëkohësisht. Prandaj një këngë nuk duhet të mbetet vetëm për t’u parë apo dëgjuar. Duhet të kthehet në veprim.

• Kur fëmija duartroket, mëson të kontrollojë trupin.

• Kur përsërit fjalët, ushtron të folurin.

• Kur pret refrenin, përdor kujtesën dhe mëson të presë.

• Kur muzika ndalon, ushtron vetëkontrollin.

• Kur këndon me të tjerët, mëson të dëgjojë, të presë dhe të bashkëpunojë.

• 
  

Në TEDx, Assal Habibi, një neuroshkencëtare pranë USC Brain and Creativity Institute, në prezentimin e saj How music develops our brains at every age. Aty theksohej kjo: kur fëmijët merren rregullisht me muzikë, dëgjojnë më mirë dhe lëvizin më saktë. Me kohë, kjo ndihmon edhe zhvillimin e të folurit, komunikimit, planifikimit dhe vetëkontrollit. Përmendet edhe se lidhjet mes dy pjesëve të trurit bëhen më të forta, gjë që e ndihmon trurin të përpunojë informacionin më shpejt. Me fjalë të tjera: muzika e mirëfilltë nuk është vetëm tingull i kendshëm. Është mënyra si truri lidhet me trupin, gjuhën, kujtesën dhe emocionin.

Si ndihmon muzika në përqendrim dhe në të menduar

Në zhvillimin e fëmijës, një nga aftësitë më të rëndësishme është ajo që quhet funksion ekzekutiv: aftësia për t’u përqendruar, për të planifikuar, për të kontrolluar impulset, për të mbajtur mend udhëzime dhe për të kaluar nga një veprim në tjetrin. Këto aftësi janë themelore për suksesin në shkollë dhe në jetë. Muzika i ushtron këto aftësi në mënyrë të natyrshme, pa u ndier si detyrë. Kur një fëmijë ndjek ritmin, pret radhën, përsërit apo këndon me të tjerët, ai mëson të përqendrohet dhe të kontrollojë veten.

Përmbledhja shkencore e Dumont, Syurina, Feron dhe van Hooren, e botuar në Frontiers in Psychology, shqyrtoi studimet mbi ndërhyrjet muzikore dhe zhvillimin e fëmijëve. Autorët theksojnë se kërkimet tregojnë efekte pozitive të mundshme në aftësi të ndryshme dhe se ndërhyrjet muzikore mund të kenë potencial për të mbështetur proceset edukative dhe zhvillimore. Në të njëjtën kohë, ata theksojnë se duhet kujdes: efektet varen nga sa cilësore është muzika, sa zgjat dhe si përdoret.

Kjo ka rëndësi për mënyrën si flasim për muzikën: nuk është mrekulli, por një mënyrë e mirë për të mbështetur zhvillimin, e mbështetur nga kërkimet shkencore.

Muzika si gjuhë sociale dhe emocionale

Fëmijët nuk zhvillohen vetëm duke mësuar fjalë e numra. Ata zhvillohen duke ndier siguri, duke krijuar lidhje, duke mësuar të bashkëpunojnë, të ndajnë, të presin dhe të kuptojnë emocionet e veta dhe të të tjerëve. Muzika është një nga mënyrat më të natyrshme për këtë. Një ninullë e kënduar nga prindi nuk është vetëm këngë, është afërsi. Një këngë në grup nuk është vetëm performancë, është bashkërendim. Një ritëm i përbashkët nuk është vetëm lojë, është sinkronizim social. UNICEF thotë se kur fëmijët e vegjël bëjnë muzikë me të tjerët, kjo ndikon edhe te mënyra si sillen me njëri-tjetrin, si ndihmojnë dhe bashkëpunojnë. Edhe Assal Habibi që diskutuam nënvizonte se fëmijët që sinkronizohen ritmikisht me të tjerët në ansamble muzikore mund të shfaqin më shumë empati, ndihmë dhe sjellje prosociale. Këtu muzika bëhet më shumë se mësim. Ndihmon në formimin e karakterit. I mëson fëmijës se është pjesë e diçkaje më të madhe se vetja.

Planeti i Fëmijëve: aty ku kënga bëhet përvojë zhvillimore

Planeti i Fëmijëve nis nga një ide e thjeshtë: fëmijët mësojnë më lehtë kur mësojnë me këngë, ritëm, ngjyra dhe imagjinatë. Këngët për alfabetin, numrat, planetët apo gjërat e përditshme e bëjnë mësimin më të afërt dhe më të lehtë për t’u mbajtur mend. Por vlera e vërtetë nuk është vetëm te ajo që fëmija sheh apo dëgjon. Është te ajo që bën më pas.

“A këndon bashkë? A ngrihet të lëvizë? A duartroket me ritmin? A përsërit fjalët? A vizaton atë që dëgjon? A i emërton gjërat rreth tij? A e kthen këngën në lojë me prindin apo me të tjerët?”

Aty, kënga bëhet pjesë e zhvillimit. Është e rëndësishme të jemi të saktë: studimet tregojnë se muzika cilësore për fëmijë, kur përdoret në mënyrë aktive, mund të ndihmojë zhvillimin e trurit, të folurit, kujtesës, vëmendjes dhe lëvizjes, si edhe marrëdhëniet me të tjerët. Planeti i Fëmijëve hyn në këtë kuadër si një përmbajtje edukative që e sjell këtë përvojë në shqip.

Një këngë që të mbetet në mendje

Në fund, muzika e mirë për fëmijë ka një cilësi të rrallë: ajo mbetet. Mbetet në kujtesë, në gjuhë, në trup dhe në emocion. Shpesh, mbetet edhe si pjesë e asaj që janë. Shkenca na jep fjalët për ta shpjeguar këtë: korteksi dëgjimor, korteksi prefrontal, lidhjet nervore, funksionet ekzekutive, dopamina, oksitocina, përpunimi i tingullit, zhvillimi social-emocional. Por prindërit dhe edukatorët e shohin çdo ditë në mënyra të thjeshta: një fëmijë që këndon një fjalë të re, që qetësohet nga një melodi, që mëson të numërojë me ritëm, që ndan një këngë me dikë, që kthehet te e njëjta këngë sepse aty gjen gëzim dhe siguri. Muzika nuk zëvendëson lojën, gjuhën, natyrën apo librat. Por mund t’i lidhë të gjitha në një përvojë të vetme. Dhe ndoshta kjo është arsyeja pse muzika ka qenë gjithmonë pranë fëmijëve: jo sepse është e bukur vetëm për t’u dëgjuar, por sepse është e dobishme për t’u rritur.

Sepse një këngë e mirë nuk kalon thjesht nëpër vesh. Ajo ndikon në tru, në trup, në gjuhë dhe në kujtesë. Ndihmon të krijohen lidhje dhe, pak nga pak, rritet bashkë me fëmijën.